2 Na koji način se upravlja zemljom
Predstavnička demokratija
Danska je predstavnička demokratija*. Najvažnije odluke donose se od strane demokratski izabranih političara u danskom parlamentu*, regionalnim savjetima* i opštinskim savjetima*.
Zakonodavna, izvršna i sudska vlast
Zakonodavna, izvršna i sudska vlast su u Danskoj potpuno nezavisne jedna od druge. Folketinget, danski nacionalni parlament, donosi zakone. Vlada provodi ove zakone u djelo uz pomoć državne administracije. Sudstvo - opštinski sudovi, viši sudovi i vrhovni sud - donose presude i odmjeravaju kazne.
Demokratija je uvedena 1849. godine
Danska demokratija se zasniva na danskom ustavu iz 1849. godine. Ustav je vremenom dobio niz amandmana, npr. 1915. godine kad su žene dobile pravo glasa. Važeći ustav datira iz 1953. godine, no mnogi od njegovih principa ostali su nepromijenjeni u odnosu na originalni ustav.
Prava zagarantovana Ustavom
Danski ustav sadrži osnovna pravila u vezi sa upravljanjem državom i osigurava svojim građanima niz osnovnih prava i sloboda. Danski ustav garantuje pravo privatne svojine, slobodu vjeroispovijesti, pravo na osnivanje udruženja, pravo na okupljanje i slobodu izražavanja, bez razlike radi li se o pismenom, usmenom ili nekom drugom obliku.
U Danskoj, sloboda govora znači da svaka osoba ima slobodu da objavi ono što osjeća ili misli. Međutim, pri tome se mora voditi računa o zakonima i sudovima uopšte. Ako povrediš čast druge osobe ili ako se prema drugima odnosiš na prijeteći ili ponižavajući način zbog njihovih ubjeđenja ili etničkog porijekla, možeš biti predmetom krivičnog gonjenja.
Njeno kraljevsko visočanstvo Kraljica Margrethe II
Njeno kraljevsko visočanstvo Kraljica Margrethe II je danska kraljica od 1972.godine. Danska kraljevska porodica je vrlo popularna u narodu. Mnogi gradjani slušaju njen novogodišnji govor, koji se emituje na radiju i televiziji 31. decembra u 18:00 sati.
Kraljevska porodica
Najstarija svjetska monarhija
Danska monarhija je najstarija na svijetu. Već više od 1000 godina u Danskoj postoje kraljevi, kraljice, prinčevi i princeze. Kraljevska porodica nema političku moć, no učestvuje u javnom životu na različite načine i predstavlja Dansku u inostranstvu.
Zakonodavna vlast
Folketinget,danski nacionalni parlament, debatira i donosi danske zakone. Folketinget se sastoji od 179 članova biranih iz različitih političkih partija. Članovi parlamenta se biraju na period od četiri godine. Predsjednik vlade može, međutim, da raspusti parlament i da raspiše opšte izbore prije isteka tog četvorogodišnjeg perioda.
Dva člana parlamenta se biraju na Grenlandu, a dva na Farskim ostrvima.
Otvoren za javnost
Sve parlamentarne debate su otvorene za javnost i svako može da uspostavi kontakt sa političarima. Političke debate se pažljivo prate i o njima se raspravlja u medijima.
Izvršna vlast
Državna administracija
Vlada se sastoji od ministara iz jedne ili više političkih partija. Na čelu vlade se nalazi predsjednik vlade. Svaki ministar ima svoje područje odgovornosti. Zajedno sa relevantnim institucijama, ministarstva čine državu. Država, zajedno sa tijelima vlasti u regionima i opštinama, sačinjava izvršnu vlast koja se uobičajeno naziva državna uprava.
Vlada i državna uprava pripremaju i provode zakone.
Sudska vlast
Nezavisno sudstvo
Danski sudovi su potpuno nezavisni. Niti vlada niti parlament ne mogu da odlučuju kako će sudovi da sude u određenom predmetu.
Sudsku vlast čine vrhovni sud, dva viša suda i 24 opštinska suda. Osim toga, postoje i specijalni sudovi koji se bave posebnim oblastima. To su, na primjer, Danski industrijski sud * i Danski mornarički i trgovinski sud*.
Opšte pravilo je da se većina predmeta prvo razmatra u opštinskim sudovima. Na odluke opštinskih sudova može se uložiti žalba višem sudu.
Vrhovni sud
Vrhovni sud je najviši sud u državi. On ima funkciju apelacionog suda. To znači da on uglavnom postupa po žalbama uloženim na odluke viših sudova. Na odluke vrhovnog suda ne može se uložiti žalba.
Specijalni apelacioni sud
Specijalnom apelacionom sudu može se uložiti žalba na neku odluku ukoliko se želi obnova krivičnog procesa. Do toga može doći kada se pojave novi dokazi u nekom predmetu koji je već riješen.
Integracijski savjet
Opštinska tijela vlasti mogu da osnivaju integracijske savjete. Njihova zadaća je da savjetuju opštinske vlasti u vezi sa načinima na koje novi gradjani i etničke manjine mogu aktivno da učestvuju u lokalnoj zajednici. Informacije o tome gdje se nalazi integracijski savjet možeš dobiti kod tvojih opštinskih vlasti. Isto tako možeš pokrenuti inicijativu kod opštinskih vlasti da se osnuje integracijski savjet.
Lokalni integracijski savjeti biraju svoje predstavnike za nacionalni savjet za etničke manjine, koji savjetuje vladu. Više informacija o tome možeš naći na www.rem.dk
Smatram da je naša dužnost da se uključimo
Perwez Iqbal je napustio rodni Pakistan 1970. godine i naselio se u Danskoj. On je suosnivač brojnih udruženja doseljenika. Član je kako integracijskog tako i opštinskog savjeta u opštini Albertslund.
„Moje je mišljenje da je dužnost svakog doseljenika da se u okviru svojih mogućnosti aktivno uključi u zajednicu i prenese svoja iskustva drugima radi zajedničke dobrobiti. Postoje velike mogućnosti za ostvarivanje utjecaja na nivou lokalne zajednice - potrebno je samo da se iskoriste. Ja sam se uključio 80-tih godina jer sam želio da komentiram ono što se govorilo o doseljenicima u medijima. Iz tog iskustva sam mnogo naučio; upoznao sam mnoštvo različitih ljudi i danas imam velik broj prijatelja Danaca. Aktivnim uključenjem u diskusije, pomogao sam da se predstava koju mnogi Danci imaju o doseljenicima promijeni i utjecao sam na integracione inicijative u opštini Albertslund.“
Opštine i regije
U blizini građana
Danska je podijeljena na 98 opština, od kojih svaka ima svoj demokratsko izabran opštinski savjet i gradonačelnika. Izbori za opštinski savjet održavaju se svake četvrte godine. Opštinske vlasti izvršavaju niz zadataka na lokalnom području u okvirima smjernica koje utvrđuje parlament.
Na primjer, opštinske vlasti obezbjeđuju centre za dnevnu njegu, škole, brigu za stare, gradnju cesta i osiguravaju odgovarajuće okvire za kulturne aktivnosti na lokalnom području. Opštinske vlasti isto tako pomažu stranim državljanima doseljenim u Dansku da započnu svoj novi život - između ostalog nudeći im časove danskog jezika, kao i pružanjem informacija o danskom društvu. Više informacija o poduci iz danskog jezika možeš naći u poglavlju 4, Novi građanin u Danskoj.
Regije
Danska je podijeljena u pet regija*. Svakom regijom upravljaju demokratski izabrani regionalni savjeti, koji se biraju svake četiri godine. Regije su odgovorne za bolnice, zajednički saobraćaj i regionalno razvojno planiranje.
Glasanje i učešće u političkom životu
Pravo glasa
Svako ko je stariji od 18 godina ima pravo da bira i da bude biran na opštinskim izborima. Ako si državljanin zemlje koja nije članica Evropske unije ili Nordijske oblasti, možeš glasati samo ako si imao stalan boravak u Danskoj u posljednje tri godine prije izbora.
Moraš biti danski državljani da bi imao pravo glasa na opštim izborima i nacionalnim referendumima*.
Državljani zemalja članica EU koji žive u Danskoj mogu glasati na izborima za Evropski parlament* ovdje u Danskoj ili u svojoj matičnoj zemlji.
Izborna kartica
Pred opšte izbore i nacionalne referendume sve osobe sa pravom glasa dobijaju izbornu karticu. Na izbornoj kartici stoji gdje i kada možeš glasati. Davanjem svoga glasa pomažeš u kreiranju danskog društva i svakodnevnog života u Danskoj. Danska tradicionalno ima visok odaziv birača na izborima.
Političke partije
Danska ima niz političkih partija koje ističu kandidate na političkim izborima. Ako želiš da utičeš na izbor kandidata, treba da postaneš član političke partije. Na regionalnim i opštinskim izborima kandidati mogu da se ističu na partijskim listama i posebnim vanpartijskim građanskim listama*.
Društvo utemeljeno na vladavini zakona
Danska je demokratsko društvo koje se temelji na vladavini zakona*. To znači da vlada i državna uprava, uključujući policiju, podliježu demokratskoj kontroli, te da sudovi sude nezavisno od vlade. Svi građani imaju zagarantovana osnovna prava i slobode i obavezni su da poštuju zakon. Svi građani imaju pravo na pravedan tretman u skladu sa zakonom od strane administrativnih vlasti i sudova.
Obaveza ćutnje
Svi zaposleni u državnoj upravi imaju obavezu ćutnje. Kao opšte pravilo važi da se tvoji lični podaci smiju proslijediti poslodavcu ili ljekaru samo uz tvoju prethodnu izričitu saglasnost.
Ti imaš pravo na uvid u akta koja se tiču tebe lično. Naravno, ako zatražiš uvid u akta biće ti predočeno koje podatke sadrži tvoj dosije.
Parlamentarni Ombudsmand
Ombudsmand-a bira parlament i njegov zadatak je da razmatra pitanja u vezi sa pogreškama ili nemarom u radu državne uprave. Ombudsmand je nezavisan od parlamenta i može da pokreće istrage na sopstvenu inicijativu.
Svako se može obratiti Ombudsmand-u ako smatra da je neki organ vlasti prekršio pravila ili napravio grešku u postupku. Međutim, najprije se moraju iskoristiti drugi vidovi žalbe. Usluge Ombudsmand-a su besplatne za sve građane.
Tvoja prava i mogućnosti žalbe na državnu upravu
Danski Zakon o upravi sadrži pravila kako se državna uprava mora odnositi prema građanima.
Između ostalog, u zakonu stoji da odbijanje zahtjeva mora biti argumentovano. Zakon nadalje kaže da je državna uprava dužna da te obavijesti o mogućnosti podnošenja žalbe alternativnom organu ukoliko takav postoji.
Zločin i kazna
Ukoliko je neko lice pod sumnjom da je počinilo krivično djelo, policija će istražiti slučaj. Javni tužilac podiže optužnicu. Sudovi prosuđuju da li osoba treba da se kazni.
Pritvoreno lice se mora izvesti pred sudiju u roku od 24 sata
Ako si uhapšen i osumnjičen za krivično djelo, imaš pravo da u roku od 24 sata budeš izveden pred sudiju. Sudija odlučuje da li će se osumnjičenom produžiti pritvor* dok traje policijska istraga.
Kao optuženi u krivičnom postupku imaš pravo da se braniš šutnjom. Imaš i pravo na pravni savjet advokata.
Novčane kazne, zatvor i druge sankcije
Postoje dvije vrste kazne: novčana i zatvorska. Mladi do 18 godina i mentalno bolesni mogu se osuditi na tretman.
Uslovne i bezuslovne kazne
Zatvorske kazne mogu biti uslovne i bezuslovne. Onaj ko je osuđen na uslovnu kaznu ide u zatvor samo ako počini nov prekršaj. Ovakva kazna može biti popraćena i nekim drugim zahtjevom, npr. da osuđena osoba mora pratiti kurs ili tretman.
Doživotni zatvor je najstroža kazna
Doživotni zatvor je najstroža kazna koju sudovi mogu donijeti. U Danskoj nema smrtne kazne.
Mladi ispod 15 godina
Osobe mladje od 15 godina ne mogu biti krivično gonjene. Međutim, osumnjičene ispod 18 godina policija može zadržati zbog ispitivanja. Čak iako mladi ispod 15 godina ne mogu biti krivično gonjeni, socijalne službe mogu odlučiti da ih pošalju na odredjene kurseve ili da ih smjeste u 24-časovne centre za brigu o mladima zatvorenog tipa.
Izvod iz evidencije o kažnjavanju
Poslodavac može zatražiti da vidi izvod iz evidencije o kažnjavanju prije nego što donese odluku o zaposlenju osobe.
Izvod iz evidencije o kažnjavanju je dokument koji sadrži podatke o tome da li je lice kažnjavano, prirodu kaznenog djela i dobijenu kaznu.
Ako ti je potreban izvod iz evidencije o kažnjavanju, možeš se obratiti najbližoj policijskoj stanici.
Besplatna pravna pomoć
Državna pomoć
Ako si stranka u pravnom procesu, a imaš niska primanja, možeš zatražiti besplatnu pravnu pomoć. Ako ti se odobri besplatna pravna pomoć, država će ti pomoći da platiš advokata i da pokriješ svoje pravne troškove.
Pravna pomoć
Ako imaš pravni problem, možeš potražiti pravnu pomoć ili se obratiti Kancelariji za pravne savjete. U toj službi zaposleni su pravnici koji anonimno daju pravne savjete. Ova usluga je besplatna ili se plaća izuzetno mala nadoknada. Više informacija o pravnoj pomoći ili Kancelariji za pravne savjete možeš naći na www.advokatsamfundet.dk.
Policija
Svako može da se obrati policiji.
Zadatak policije je da održava javni red i spriječi, istražuje i rasvijetli kriminal. Svako može da se obrati policiji za pomoć i da prijavi prekršaj. Na primjer, možeš otići u policiju ako si pokraden ili napadnut ili si svjedok krivičnog djela. Možeš takođe nazvati 112.
U mnogim područjima policija sarađuje sa školama i socijalnim službama u takozvanoj SSP - saradnji. To je zajednička inicijativa za sprečavanje kriminaliteta među mladima.
Pravila za policiju
Od policije se zahtijeva da poštuje niz pravila kada nekoga lišava slobode ili saslušava osumnjičenog. Ne smije se upotrebljavati sila ili prijetnje silom. Uhapšenika se mora informisati o njegovim/njenim pravima.
Veliko povjerenje u policiju
Općenito, Danci imaju veliko povjerenje u policiju. Ako je osoba nezadovoljna tretmanom policije, može da se žali javnom tužiocu*, koji, između ostalog, razmatra pritužbe na ponašanje policije. Postoji šest regionalnih javnih tužilaca. Više informacija o tome možeš naći na www.rigsadvokaten.dk.
Uzimanje zakona u svoje ruke
Zabranjeno je uzeti zakon u svoje ruke, na primjer udariti nekoga zato što te uvrijedio. To se naziva preuzimanje zakona u svoje ruke i predstavlja krivično djelo.
Danska i svijet
Mnoge internacionalne veze
Danska ima mnoge internacionalne veze. Danska je članica Evropske unije (EU*), Savjeta Evrope, Ujedinjenih nacija (UN), Sjeverno-atlantske odbrambene organizacije (NATO*), Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD*) i Svjetske zdravstvene organizacije (WHO*).
Međunarodne konvencije
Danska je potpisnik brojnih međunarodnih konvencija o zaštiti ljudskih prava. Na primjer, konvencije UN protiv torture, konvencije o suzbijanju svih oblika rasne diskriminacije, konvencije o suzbijanju svih oblika diskriminacije žena i konvencije o pravima djece.
Kao član Savjeta Evrope*, Danska se priključila Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima, koja je uvrštena kao sastavni dio danskog zakona.
Danska je postala članicom Evropske unije 1973. godine. Od tada je uticaj EU porastao u mnogim oblastima, što se u značajnoj mjeri odražava na zakonodavstvo zemalja članica. Između ostalog, zemlje članice sarađuju po pitanjima zaštite okoliša, potrošačkih pitanja i slobodne trgovine na zajedničkom tržištu. Neke članice imaju zajednički novac - euro. Danska nije dio euro-zone.
Kao članica Ujedinjenih nacija (UN), Danska daje doprinos u pomoći ugroženima, osiguranju mira i razvoja u svijetu, kao i promociji poštovanja ljudskih prava.
Članstvom u vojnom savezu NATO i ekonomskoj organizaciji OECD, Danska blisko saradjuje sa Kanadom, Sjedinjenim Američkim Državama i brojnim drugm zemaljama.
Internacionalna saradnja po pitanjima razvoja
Danska odvaja 0,8 % svog bruto nacionalnog dohotka za razvojne projekte sa siromašnim zemljama na kontinentima kao što su Afrika, Azija i Latinska Amerika.
Ekonomska pomoć daje se putem UN i drugih internacionalnih organizacija,a i direktno siromašnim zemljama od strane Danske.
Pomoć se daje na bazi bliske saradnje sa zemljama primaocima tako da one mogu preuzeti odgovornost za svoj razvoj.
Ključne riječi u danskoj pomoći su pomoć najsiromašnijima, ravnopravnost polova, jaka vlada, demokratija, ljudska prava, briga za okoliš i samoodrživost.
Pomoć izbjeglicama
Danska ima svoj udio u pomoći izbjeglicama u svijetu. To čini, na primjer, putem međunarodnih misija za očuvanje mira, podrškom obnavljanju ratom razrušenih područja, nastanjivanju izbjeglica i repatrijacijom izbjeglica kada uslovi dozvoljavaju.
Nastanjivanje izbjeglica se vrši u zajednicama blizu područja konflikta i u Danskoj. Svake godine Danska nudi nastanjivanje za 500 izbjeglica u skladu sa sporazumom potpisanim sa Visokim komesarom Ujedinjenih nacija za izbjeglice (UNHCR). Osim toga, Danska prima promjenjiv broj ljudi koji dolaze u zemlju i dobijaju status izbjeglice.